Мақалада ұлттық бірегейліктің инклюзивті және эксклюзивті үлгілері қазіргі саяси теориялар аясында сыни тұжырымдық шолу арқылы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты ұлт-тық бірегейліктің азаматтық және этномәдени мазмұнын ұлттық қауымдастыққа мүшеліктің ашықтығынан ажыратып, әртүрлі топтардың тең қатысуына ықпал ететін жағдайларды анықтау. Модернизм, конструктивизм және этносимволизм ұлттың қалыптасуы мен тарихи сабақтас-тығын түсіндіру тұрғысынан салыстырылады. Бұл теориялар белгілі бір бірегейлік үлгісінің инклюзивтілігін өздігінен қамтамасыз етпейтіні көрсетіледі. Шолуда ұлттық бірегейлік туралы іргелі еңбектер азаматтық, мәдени танылу және әлеуметтік шекаралар жөніндегі зерттеулермен байланыстырылады. Талдау бес өлшемге негізделеді: ұлттық қауымдастыққа мүшелік пен тең мәртебе, институттарға нақты қатысу, мәдени-тарихи үлестің қоғамдық танылуы, тілдік және ақпараттық қолжетімділік, сондай-ақ бірегейлікке қатысты ережелерді талқылау және қайта қарау мүмкіндігі. Азаматтық қағидалар мен этномәдени мұраның үйлесуі әмбебап оңтайлы шешім ретінде бағаланбайды. Мұндай үйлесімнің салдары құқықтардың іске асуына, қоғамдық рәміздердің түсіндірілуіне, тілдік талаптардың қолданылуына және азаматтардың пікір білдіру мүмкіндігіне тәуелді. Осы байланыстар негізінде кейінгі эмпирикалық зерттеулерге арналған төрт шартты болжам ұсынылады. Қазақстан жөніндегі ғылыми әдебиет тұжырымдық мәселелер-ді нақтылау үшін пайдаланылады; зерттеуде бастапқы эмпирикалық деректер жиналмайды және ұсынылған тәсілдің тиімділігі тексерілмейді. Мақаланың ғылыми үлесі ұлттық инклюзияны бірнеше өзара байланысты өлшем бойынша бағалауға арналған біртұтас талдау негізін ұсынуда. Бұл тәсіл мемлекеттік тіл мен тарихи мұраны автоматты түрде эксклюзия белгілері деп қабылда-май, олардың нақты институционалдық жағдайлардағы рөлін саралауға мүмкіндік береді.